SAGARRA

Erabateko arrakasta Igartubeitiko Sagardo Asteak

Urtero bezala, Igartubeiti Baserri Museoak Sagardo Astea ospatu du. Hamaika egunetan zehar, urriak 5etik 15era arte, bisitariek XVI. mendean sagarra zanpatu eta sagardoa lortzeko erabiltzen zen sistema ikusi dute. Ekitaldiak bisitari ugari izan du, alde batetik aurten iraupena zertxobait luzatu delako eta, bestetik, Pilarika zubia aldi berean izateak beste komunitate batzuetako bisitariei Igartubeitira gerturatzea erraztu dielako. Bisitari hauen artean katalanak nabarmendu dira, baina madrildar, valentziar, kantabriar eta aragoar asko ere izan da.

Sagar zanpaketaren inguruan ekimen berriak egin izanak ere eragin zuzena izan du Sagardo Asteak izandako arrakastan.

Ekimen berri hauen artean, herriko bizilagunek Igartubeiti baserrian bizitako Kortabarria familiaren bost kideak irudikatuz egindako antzezpena aipa dezakegu. XVI. mendeko jantziak soinean eramanaz, baserria erakutsi diete bertara gerturatu diren bisitariei. Baserriko eguneroko bizitzaren xehetasunak kontatu dituzte eta beraien bizitzaren eta lanen inguruan hitz egin dute. Bisitari gazteenek baserriko sukaldean ogia egiteko aukera izan dute etxeko andre Kattalin Kortabarriarekin batera.

Azpimarratzekoak dira, horrez gain, lehenengo asteburuan, urriak 7 eta 8, Jo ala Jo Arizkungo elkarteak egindako ikuskizunak. Emanaldi hauetan, sagarra zanpatzeaz gain, sagar jotzea egin zuten pisoi edo mazoekin. Lan erritmoak sortzen duen soinuari Kirikoketa deritzo eta Txalapartaren aurrelaritzat hartzen da. Antzinako baserrietan ohikoa zen lan hau zuzenean ikusi ahal izan zen Igartubeiti Baserri Museoan, sagardo lanaren inguruko ohitura zaharrak ikertu eta berreskuratzen dituen kultur elkarte honen eskutik. Dolarea martxan jarri ondoren, elkarte honek baserria girotu zuen txalaparta, txistu eta danbolinarekin.

Baserriko atarian ere berritasun bat aurkitu ahal izan dute bisitariek: sagar erakusketa. Irailaren 21ean ireki zen erakusketa honetan, bisitariak harrituta gelditu dira Ezkio-Itsasoko herrian hazten diren 73 sagar mota desberdin ikustean.

BACALAO A LA MUSSELINA DE AJOS TIERNOS

Osagaiak:

* 1.200 gr bakailao (xolomo)
* Bost arraultz
* Baratxuri xamur sorta bat
* Oliba olioa,0,200 litro
* Sagar ozpin tanto batzuk
* Patatak
* Bi endibia unitate

Nola prestatu:

Bakailaoa puska guztiak, bustirik, laberako ontzi batean ezarri olio pixka batekin eta labean sartu zortzi minutu eta 160 gradutan.

Berriz xukatu eta gainean baporean egindako patata zatiak ezarri.

Inguan gurinetan dauden endibia erre batzuk ezarri.

Etxean egindako maionesa, arraultza, nata, baratxuri frigitu eta ozpin tantoen gainean ezarri.

Azkenik, grilean horitu edo bestela labean sartu, indarrez, bi minututan zehar.

SAGAR PUDINA

OSAGAIAK (6 lagunentzat)

- Kilo bat errege-sagar eta limoi zatitxoak
- 5 arrautza
- Masusta gorri mermelada
- Ron kopa bat
- Esnegaina
- Kanela

NOLA GERTATU

Sagarrak zuritu eta zatitu ondoren, egosten jarriko ditugu kanela eta ur apur batekin. Molde batean azukrea karamelo eginik, arrautzak azukrearekin irabiatu sagarrekin nahastu. Ron kopa eta limoi zatitxoak bota eta esnegaina gehitu. Hau dena nahastu eta moldean egosi maria bainuan ordu betez. Hoztu eta masustagorri mermeladarekin apaindu behar da.

GOZOKI SAGARRA

* sagar bat
* karamelu urtua
* olia
* azukrea
* makitxoa

Lehenengo karamelu urtua hartu eta lapiko batean bota irakin arte. Geroago, sagarra etze horretan sartu karameluz estaltzeko asmoz.

Bestalde,bandeja olioz igurtzi ostean, prestaturiko sagarra makiltxo batez pintxatu eta han ipini .

Azkenik ,zapore goxoa emateko eta apaintzeko, gainetik azukrea bota norberaren gustuaren arabera.Jan ahal izateko hoztu behar da.

Marrubiak laranja uretan-

Osagaiak: .Marrubiak .3 laranjaren zukua .Azukrea .1 koilarakada txiki sagar-ozpin

Marrubiak garbitu eta xerratan ebaki. Erretilu batean zabaldu. Azukrea nahastu laranja-urarekin eta koilarakada txiki bat sagar-ozpin gaineratu. Nahasketa ongi irabiatu eta marrubiei gehitu. Komeni da jan aurretik marrubiak laranja-uretan beratzen edukitzea.

OHARRA: sagar-ozpin pitin bat botata, laranjaren mingostasuna neutralizatzen da.
Errezeta erraz hau oso egokia da egun beroetarako. Otordu pisuen ondotik postre arina da eta primerakoa gozozaleentzat. Kolore biziak mahairatuko ditugu eta hori erakargarria da umeentzat. Aproposa, beraz, bide batez fruta jan dezten.

LOMO A LA SIDRA

Ingredientes:

1 kg. de lomo
50 grs. de mantequilla
¼ taza de aceite de oliva
Sal y pimienta
30 grs. de harina
3 tazas de sidra
2 dientes de ajo
5 ramas de romero
3 manzanas
Procedimiento:

Dorar por todos lados el trozo de lomo en las dos grasas juntas. Sacarlo, rebanarlo y luego y salpimentarlo. En la misma grasa freír enseguida la harina.

Cuando esta ha tomado buen color, se incorpora la sidra, los ajos prensados y dos ramas de romero. Hervir esta preparación en fuego muy bajo, hasta que espese, vertirla entonces sobre el lomo que antes ya se acomodó en un refractario con tapa.

Hornearlo a temperatura regular, más o menos una media hora, e inmediatamente antes de servirlo se ponen alrededor las manzanas bien peladas, rebanadas y fritas en mantequilla.

Decorarlo con ramitas frescas que se separaron.

NOTA: En caso de no conseguir romero, utilizar estragón o albahaca.

Kupela

Gertakizun polit bat
behin Asturiasen
ez dakit guziekin
gogorako naizen
lagun bat eta biok
andrekin hain zuzen
sagardotegi baten
afaria baitzen
numero dotoreak
ikusi ginuzen.

Kupela, kupela
sagardoan hotela
kupela, kupela
zaindu ezak horrela.

Talde bat osatu zen
mutil ta neskatxa
festan pasa nahi zuten
gurekin arratsa
tragotikan tragora
ze nolako martxa
sagardoan daukate
afizio latza
gehiegi eran genduen
hori zen akatsa.

kupela, kupela…

Herrialde denetan
ohitura badira
esneakin juan ziren
sagardotegira
handikan basoka bana
ohituren neurrira
gero sagardoari
txotxetikan tira
barrez egon nintzaien
albotik begira.

Kupela, kupela…

Lehenen esne tragoa
ohitura bezala
esan nien ez al zen
edari makala
sagardoa hobeto
asentatzen zala
nahiz geroagoan
ez zen izan hala
hiru ordu baino lehen
egin zuen txahala.

Kupela, kupela…

Leku berrira zen ta
joan ginen pozak
festarako gera gu
mutil aproposak
geurea aitortzeko
zertan egon lotsak
sarri ireki ziren
ziri edo zotzak
bapo kendu ginuzen
hanketako hotzak.

Kupela, kupela…

Umorez jarri ginen
ondorenean zer
erderaz bertsoetan
lo que hace el beber
inguruko jendeak
barrez egin zun leher
erretiratu ginen
emazteei esker
txispatu ginen baina
ez zen pasa ezer.

Kupela, kupela
sagardoan hotela
kupela, kupela
zaindu ezak horrela
kupela, kupela
sagardoan hotela
kupela, kupela
bete zaigu sabela.

ABALIA

Zaporea: Geza
Neurria: Tartekoa
Itxura: Ez oso borobila. Goiko eta beheko sakonak handiak. Txurten mehe eta luze.
Margoa: Lasto kolorea, beltzune batzuekin. Tarteka, bizar antzeko multzoak ditu.
Azala: Lodia eta latza
Mamia: Zuri-horiska. Ez oso gogorra. Zukuduna
Oharrak: Sagardogintzan oso estimatua da.

AGIN AZPI

Zaporea: Geza-garratza
Neurria: Txikia
Itxura: Txapala, sakon txikiak,: Txurten oso txikia.
Margoa: Orlegia, Nabar batzuekin
Azala: Lodia, gogorra eta latza
Mamia: Zuria, ezkoduna eta zukuduna
Oharrak: Larraul herrian jasoa, (Larrola baserrian), dirudienez Asteasuko Agin azpi baserritik omen dator. Japonesa sagarra bezala ere ezagutzen da, itxuraz errezila dirudi, ez izan arren.

AGOR MOKOTE

Zaporea: Gazi-geza
Neurria: Tartekoa
Itxura: Luzea, mokoluxe antza. Txurten normala.
Margoa: Horia
Azala: Lodia eta ezkoduna
Mamia: Zuria
Oharrak: Mandioan umatzen bada, geza bezala konsidera daiteke.
ALDAKO SAGARRA

Zaporea: Gazi-geza
Neurria: Tartekoa baino handiagoa
Itxura: Borobila. Okerrik gabea. Txurten lodia eta luze.
Margoa: Erdi aldea orlegia, eta beste erdia gorria.
Azala: Lodia, gogorra eta leuna
Mamia: Zuri-horiska, nerbio orlegi batzuekin. Biguna, eta zuku asko gabea.
Oharrak: Urriko sagarra da, bere izena Oiartzungo Aldako baserritik etor daiteke.

ALE HAUNDI

Zaporea: Gazi-gozoa
Neurria: Handia
Itxura: Pixka bat zanpatua. Goitik sakona, txurten aldekoa bezain zabala eta sakona. Txurtena lodia, gogorra eta luzea.
Margoa: Orlegi-horitsua. Ipurdi aldean, zikin arraztua.
Azala: Lodia. Leuna, ez oso gogorra.
Mamia: Zuria, biguna, baina kirrizkaria. Zuku askokoa, usain gabea.
Oharrak: Ez da iraunkorra.

ALEMAN SAGARRA

Zaporea: Gazi-gozoa
Neurria: Handia
Itxura: Pixka bat zanpatuta, gainontzekoan borobila. Goiko sakona behekoa baino sakonagoa, txurten motza eta lodia.
Margoa: Orlegi-horiska, eguzkiaren aldetik apur bat gorriska.
Azala: Lodia, gogorra, ezkoduna.
Mamia: Zuri-orlegitsua, ez oso gogorra, kirrizkaria, usain gabea. Ez du zuku gehiegi.
Oharrak: Gipuzkoan ia desagerturik da. Bizkaian berriz erraz aurki daiteke.

ALTZA SAGARRA

Zaporea: Geza-garratza
Neurria: Tartekoa
Itxura: Nahiko desberdina. Baditu okerrak, zuloak eta konkorrak. Sakon handikoa. Txurten motza eta gogorra.
Margoa: Orlegia, bizar antzeko tita beltza multzoekin.
Azala: Oso gogorra, leuna
Mamia: Zuria, ez oso gogorra. Kirrizkaria, zumoduna. Usain gabea.
Oharrak: Bizkaiko sagar ezagunenetakoa. Oso estimatua da sagardogintzan.

ALTZOLA MAKATZA

Zaporea: Gozo-geza
Neurria: Tartekoa
Itxura: Borobila, zer edo zer konkorduna, sakon arruntak. Txurten luze, mehea eta indartsua.
Margoa: Gorria marraduna horiaren gainean.
Azala: Lodia, biguna eta latza.
Mamia: Zuri-horiska, ezkoduna, usainduna eta zukuduna.
Oharrak: Sagardoginzarako ona, batzuetan Potrokilo antza izaten du.

AMABIRJIN SAGARRA

Zaporea: Gazi-gozoa
Neurria: Handia.
Itxura: Nahiko borobila konkor txiki batzuekin, sakon handiak, Txurten txiki eta lodia.
Margoa: Orlegia, gorrizko marrekin.
Azala: Gogorra, latza.
Mamia: Zuria, karraskaria, zuku askokoa, usainduna.
Oharrak: Ona sagardorako, Barra-gorri ere deitzen zaio..

ANDOAIN SAGARRA

Zaporea: Geza
Neurria: Handia
Itxura: Txapala, goitik begiratuta borobila, sakon txikiak ditu, biak. Txurtena bera oso motza da, ia ikustezina.
Margoa: Gorri-marroduna
Azala: Lodia, biguna, leuna.
Mamia: Oso zuria ez. Ezta oso gogorra, apur bat babotua. Usain gabea eta zuku asko gabea.
Oharrak: Urriko sagarra, oso ezaguna.

ANDRA MARI

Zaporea: Geza-garratza
Neurria: Tartekoa
Itxura: Azpi-aldea zabala eta muturreko punta zorrotza. Txurmen mehea, luzea eta gogorra.
Margoa: Horia eta gorria, erdi bana.
Azala: Fina eta gogorra.
Mamia: Zuria, babotua, zuku gutxikoa.
Oharrak: Oso estimatua sagardogintzan

ANIXA

Zaporea: Gazi-gozoa
Neurria: Tartekoa baino txikiagoa.
Itxura: Borobil samarra, batzutan mokoluze antza. Txurtena gogorra eta motza.
Margoa: Nabarduna, apur bat arrosatua, tita zuri ugariekin.
Azala: Lodia, biguna, latza
Mamia: Zuri-horiska. Harroa, zuku gutxikoa
Oharrak: Iparraldeko sagarra, errezilen familikoa, Udare sagarraren antza handia du.

AÑARBE

Zaporea: Gazi-garratza
Neurria: Tartekoa
Itxura: Zerbait txapala, sakon zabalak eta ez oso handiak, txurten motz, lodi eta gogorra.
Margoa: Orlegi-horiskaren gainean marra gorriak
Azala: Fina eta argizainduna.
Mamia: Zuri-orlegia, zukuduna, usainduna eta kirrizkaria.
Oharrak: Hernaniko Añarregi baserrian jasoa, oso ona sagardorako.

ARITZA

Zaporea: Gazi-garratza
Neurria: oso handia.
Itxura: Era ezberdineko sagarra, kankailua.
Margoa: Hori-orlegitsua. Eguzki aldetik gorritua.
Azala: Lodia, gogorra baina guria, leuna
Mamia: Zuri-orlegia, gogorra, kirrizkaria, zukuduna.
Oharrak: Oso iraunkorra sagardogintzan, hoberenetakoa. Txalaka izeneko baserritik jasoa. Ba da Hernani inguruan Aritza izeneko beste mota battxikiagoa eta gaziagoa, honekin antza handia duena.

ARJENTINO SAGARRA

Zaporea: Gazi-gozoa
Neurria: Oso handia
Itxura: Txapal, konkor batzuek dituela goian eta behean, sakon zabalak eta handiak, txurten motz eta gogorra.
Margoa: Gorria marratxo batzuekin, mantxa beltz baditu, nabarra azpian.
Azala: Gogorra, lodia eta argizainduna.
Mamia: Zuria, zukuduna eta usainduna.
Oharrak: Oso ona bai sagardorako eta mahaiarako.

AIA SAGARRA

Zaporea: Geza
Neurria: Tartekoa
Itxura: Borobila, sakon txikiak, txurten oso txikia
Margoa: Orlegiaren gainean gorria du
Azala: Lodia, gogorra eta nahiko latza
Mamia: Zuria, gogorra eta zukuduna
Oharrak: Batzuk diotenez Saluate sagarraregin erlazionaturik dago.

AZALAIN

Zaporea: Gozoa
Neurria: Tartekoa.
Itxura: Borobila, zerbait konkorduna, txurten-sakona handia. Txurten luze, fina eta gogorra.
Margoa: Gorri iluna marra batzuekin.
Azala: Lodia, biguna eta argizainduna.
Mamia: Zuri-arrosa, biguna, zukuduna eta usain gutxikoa.
Oharrak: PSorabillako Azalain (euskal indiano bat) jauregitik dator, jauregi hau Tolosa-Behobiako bariantea egin zenean desagertu egin zen.

AZILOKA

Zaporea: Gazi-garratza
Neurria: Tartekoa
Itxura: Arrunta, txurten aldeko sakona ere arrunta da, Txurten arrunta eta lodia.
Margoa: Horia
Azala: Lodia, biguna eta ezkoduna.
Mamia: Zuria, kirrizkaria, biguna. Usainduna.
Oharrak: Toki batzuetan Gaziloka ere deitzen zaio.

AZKONETA

Zaporea: Garratza
Neurria: Handia
Itxura: Borobila, txurten aldeko sakona hestua eta handia. Txurten mehea eta motza.
Margoa: Nabarram beltzunez betea. Udare baten antza du.
Azala: Oso lodia eta oso latza.
Mamia: ZUria, gogorra, oso lehorra. Zuku gutxikoa, usain gabea
Oharrak: Sagar mota guztien artean, mikatzena eta lehorrena. Urnietako Azkonabieta baserritik zabaldua.

Txalaka
Ezaugarriak:
Zapore geza-garratza dauka, bere itxura araugabe eta haundia da. Berde-arre margoa, azal mehe eta latza. Mami zuria, zuko ugari eta urrin gutxi dauzka.
Oharpenak:
Errezilarekin batera sagardoa egiteko preziatuena da. Bere izena Astigarragako Txalaka baserriatik etor liteke.

Txori-Sagarra
Ezaugarriak:
Zapore gozoa dauka, tartekoa baino haundixegoa neurria, txapala, hori-berdea bere margoa. Azal mehea, mami samur eta ezkoduna, zuko ugari dauzka.
Oharpenak:
Honetakoa bi sagar mota daude, bat txikia baina ugaria, bestea pixkat haundiago. Goierriko eskualdean oso preziatua da.

Manttoni
Ezaugarriak:
Zapore geza-gozoa dauka, bere itxura borobil eta haundia da. Gorri-berde margoa, azal lodi eta distirtsua. Mami zuri eta harroa, zuko ugari dauzka.
Oharpenak:
Sagardoa egiteko oso preziatua da. Geza-Purua izenarekin ezaguna da ere.


Errezila
Ezaugarriak:
Zapore garratza dauka, haundia eta txapala. Berde-arre margoa, azal mehe, gogor eta pixkat latza. Mami zuri-berdea eta kirrika, zuko ugari.
Oharpenak:
Euskal Herrian ezagunena da. Nahiz eta garratza izan sukre asko dauzka. Txalakarekin batera sagardoa egiteko preziatuena da.

Goikoetxea
Ezaugarriak:
Sagar gozoa da, txapala, hori-berdea bere margoa. Azal mehe, samur eta ezkoduna. Mami zuri eta kirrika, zuko ugari dauzka.
Oharpenak:
Honetakoa bi sagar mota daude, bat txikia baina ugaria, bestea pixkat haundiago. Goierriko eskualdean oso preziatua da.

Geza Mina
Ezaugarriak:
Zapore mikatza dauka. Haundia, berde margoa, azal lodi eta ezkoduna. Mami zuri eta samurra, ez dauka zuko askorik.
Oharpenak:
Bere zaporeagatik sagardoa egiteko oso preziatua da. Leku batzuetan Sagar Beltza deritzon.

Patzuola
Ezaugarriak:
Zapore geza dauka, haundia eta txapala da. Berde-iluna margoa, azal lodi, gogor eta latza. Mami zuri, pixkat latza eta kirrika, zuko ugari eta urrin gutxi dauzka.
Oharpenak:
Urrian heltzen denez sagardoa egiteko oso preziatua da.

Urtebi
Ezaugarriak:
Zapore geza-gozoa dauka, txapala eta haundia, hori-berdea bere margoa, baina eguzkiaz jota gorritu egiten du. Azal lodi, gogor eta ezkoduna, mami zuri-berdea eta kirrika, zuko ugari dauzka.
Oharpenak:
Honetakoa hiru sagar mota daude, txikia, haundia eta beltza, azken hau berde-arre margoa sagardoa egiteko oso preziatua da.

Haritza
Ezaugarriak:
Zapore geza-garratza dauka, oso haundia eta mokoluze da. Hori-berde margoa, azal lodi eta pixkat ezkoduna. Mami zuri eta kirrika, zuko ugari dauzka.
Oharpenak:
Sagardoa egiteko eta jateko oso preziatua da. Luze irauten du sagar honek.

Zubieta
Ezaugarriak:
Zapore geza dauka, haundia eta borobila da. Hori-gorria margoa, azal mehe, samur eta ezkoduna. Mami zuria, zuko eta urrin ugari dauzka.
Oharpenak:
Oso berandu heltzen du sagar honek eta hainbeste zuko eta urrin dauzkadenez sagardoa egiteko sagar bikaina da.

Mendiola
Ezaugarriak:
Zapore garratza dauka, borobila, berde-arrosa bere margoa. Azal lodi eta ezkoduna, mami zuri eta kirrika, zuko ugari dauzka.
Oharpenak:
Oso berandu heltzen du sagar honek, ia-ia azaroan, horregatik, sagardoa egiteko oso preziatua da.

Bostkantoi
Ezaugarriak:
Zapore geza-garratza dauka. Nahiko mokoluzea da. Hori-berdea margoa, azal lodi eta ezkoduna. Mami zuri-berdea eta harroa, zuko gutxi dauka.
Oharpenak:
Sagardoa egiteko oso ona da. Bizkai-Sagarra antza dauka.

Potrokilo
Ezaugarriak:
Zapore geza dauka, haundi eta mokoluzea da. Zuri-horiska margoa, marra gooriekin. Azal lodi eta distiratsua. Mami zuri, harro eta biguna, zuko gutxi dauka.
Oharpenak:
Urrian heldu denez sagardoa egiteko sagar bikaina da.

Ostro Beltza
Ezaugarriak:
Zapore geza-gozoa dauka, borobila, berdea bere margoa. Azal lodi eta latza, mami zuria, zuko eta urrin ugari dauzka.
Oharpenak:
Uzta ugari dakar eta berandu heltzen denez, sagardoa egiteko sagar bikaina da.

Ainarre
Ezaugarriak:
Zapore geza-garratza dauka, tarteko neurria eta txapala. Hori-gorria margoa, azal mehe eta distiratsua. Mami zuri-berdea, zuko ugari dauzka.
Oharpenak:
Hernaniko Ainarre baserrian (Gipuzkoa), biltzen dute sagar mota hau. Sagardoa egiteko eta jateko sagar bikaina da.

Buztina
Ezaugarriak:
Zapore mikatza dauka, mikoluzea da. Berde-gorria margoa, azal nahiko lodia eta latza. Mami zuri-berdea eta kirrika, zuko ugari dauzka.
Oharpenak:
Gohierriko eskualdeko sagar hau, sagardoa egiteko oso preziatua da.

Martiku
Ezaugarriak:
Zapore mikatza dauka, txapala eta tarteko neurria, hori-gorria bere margoa. Azal lodi, samur eta distiratsua, mami zuria eta harroa, zuko ugari dauzka.
Oharpenak:
Sagardoa egiteko oso ona da.

Andoain
Ezaugarriak:
Zapore geza dauka, txapala eta tarteko neurria. Berde-gorria margoa, azal lodi, samur eta ezkoduna. Mami zuri eta samurra, zuko eta urrin gutxi dauzka.
Oharpenak:
Sagardogile artean oso ezagun eta preziatua da. Urrian heltzen du sagar honek..

Sagarrondo bati seaska kanta

Geldiro haziko zara, mara mara,
sagarrondo xume, zipriztin, ttotto;
doi doi gizenduz sagarrondo ttipi
hogei urtez gero egonen zara potolo.
Zure abarrez txintxilikatuko dira
armiarmak, euritxuaren ttanttoak,
zure txulotan gordeko kattagorriak,
kattagorri lapur buztan haundiak.
Zirt zart etorriko zaizu apirila,
sagarrondo maite sagarrondo txuri;
txuriago maiatzaz sagarrondo loti
soineko berriaz printzesa irudi.
Ekainean bareak zuri begira,
zure fruituak noiz jausiko ote behera,
banketea nahi dugu zure kontura
sagarrondo txintxo, sagarrondo ona.

(hitzak: B. Atxaga; donua: R. Ordorika)